Maruja, A Cruxeira

Neste comezo ano vimos de perder de xeito repentino e totalmente inesperado a Maruja “do Paso”, ou “A Cruxeira”, alcume polo que foi máis coñecida logo de casar con Pepe “O Cruxeiro”.

Con case noventa anos de idade, que cumpriría este ano, Maruja era unha boa representante diso que demos en chamar “Tesouros Vivos”, persoas que se convirten en elementos clave na transmisión do noso patrimonio cultural inmaterial.

Durante o traballo de recollida da toponimia de Bembrive Maruja foi, xunto a outras, unha das informantes claves, coa que compartimos máis de media ducia de encontros e horas de conversa. Coñecía máis dun cento de topónimos da parroquia, algún deles só referidos por ela, como O Outón, O Picouto, A Chan do Picouto ou As Corcovas e posiblemente moitos máis alcumes (ou apoios, como maioritariamente se di en Bembrive): O Cataplin, As Crencas, As Pedrosas, As Ferreiras, As de Carbonero, As Gharridas, As Rolas, As Faximofas, As Corberas, As Pelouras, O Macarrón, O Peroliro, etc. todos eles xoias da nosa lingua e a nosa cultura.

Pero a propósito dos topónimos falounos tamén dos traballos que se facían no campo, do procesado do liño, dos diferentes tipos de herba e os seus usos (a herba molar, que se botaba nos poulos e era moi boa para o gado, a castellana, que se sementaba nos campos, e logo estaba o xoio, unha especie de avea que se ía mercarar á Farrapeira, cara Ponteareas) e tamén das festas da parroquia ou como e por onde xogaban cando nenas. Lembraba episodios destacados da vida da parroquia, como aquela ocasión (posiblemente a finais dos anos vinte, principios dos trinta) na que a veciñanza se enfrontou na ponte das Preiras “con gadañas e forcadas” a aqueles que pretendían vender a auga de Pontecela para levala para Vigo, como se fixera xa  a principios de século cos nacentes do Eifonso, que foron alimentar os depósitos do Castro e  a primeira traída de augas que tivo a cidade. Ou aquelas historias máis pequenas da vida cotiá, anécdotas, como cando tivo que axudar á súa nai a quitar a unha veciña do inferno do muíño do Rorigo onde quedara atrapada ao tentar desatascar a sateira, ou simplemente historias de vida, como a súa propia, con numerosos oficios e ocupacións.

Pero a Maruja gustáballe tamén moito lembrar aquelas palabras que xa apenas se escoitan, como pinchar (dar saltos), canicouba (camiño malo, estreito e profundo), patrigheiro (especie de toxo que non pica) ou broucar (cortar leña, se ben esta palabra aparece nos dicionarios antigos co significado máis xenérico de dar golpes) para poñer en evidencia a gran cantidade de vocabulario que estamos a perder e que a xente máis nova xa non coñecemos.

Algunha historia do tardo tamén nos contou, como aquela na que a súa avoa e outra muller, ao sair do muíño de Buraco, ou quizais de Bouzafría, se atoparon cun ano pequeniño que estaba a saltar. Aínda que unha traía un saco coa fraiña e outra outro co millo que sobrara, collérono, pero camiño de volta a casa o año desapareceulles e levaron unha molladura. Ou aquela vez na que viña súa avoa polo camiño e mirou un cañoto moi xeitoso nun valado. Colleuno, pero ao chegar ao lugar (nas Casas Vellas) pousouno e desapareceu. Todo isto, obra do tardo (o tardo é un ser da mitoloxía galega moi presente na cultura popular do rural de Vigo. Cando menos na zona de Bembrive, tiña por costume facer desaparecer as cousas, especialmente cañotos moi feitiños que a xente se atopaba, e na maioría dos casos non desaparecían sen máis, senón que deixaba un charco de auga no seu lugar). Soubemos igualemente por ela dalgún remedio como o uso de cataplasmas de liñaza para curar a pulmonía, ditos como que “para ter bo ano, San Bartolomeu ten que estar cuberto de neve sete veces” ou refráns como os seguintes: “contra Santos e Natal ou ben chover ou ben nevar” ou ben esta secuencia, que fai referencia á duración dos días e polo tanto ás estacións: “por santa Lucía tan grande é a noite como o día”, “do 21 en adiante, cada día, un paso de ghaliña” “vén o primeiro de xaneiro e salta o carneiro”.

Perdemos polo tanto con ela un dos poucos eslabóns que quedan da cadea de transmisión do coñecemento popular que durante anos uniu unhas xeracións con outras pero que pasando a súa se comezou a crebar.

Unha chamada máis de atención á necesidade de recuperar o rico patrimonio cultural inmaterial, como se está a facer coa toponimia, que atesouran os nosos e as nosas maiores antes de que sexa demasiado tarde.

Ata sempre Maruja.