Como foi. II Xornadas de Toponimia

Os pasados días 7 (venres) e 8 (sábado) de xuño realizáronse as II Xornadas de Toponimia, organizadas pola concellaría de Normalización Lingüística do Concello de Vigo e a Área de Normalización da Universidade de Vigo. Contouse coa colaboración do Instituto de Estudos Miñoranos, a Comunidade de Montes de Zamáns e a Asociación Veciñal San Mamede de Zamáns.

Estas xornadas serviron para coñecer o estado do traballo de recollida da toponimia de distintas parroquias de Vigo. Escoitamos como foi o proceso, os pasos que seguiron, as dificultades que atoparon, os xeitos de conseguir a información, a documentación que consultaron, as dúbidas que lles xurdiron antes e durante o proceso…

Inaugurou as xornadas Gonzalo Navaza. Puxo de relevancia a importancia que ten a toponimia na historia e na cultura dun pobo. En palabras súas “os topónimos son a historia dun pobo”. Entre datos e anécdotas conseguiu que as persoas asistentes ás xornadas entendesen mellor o valor deste patrimonio inmaterial e que coñecesen a importancia que ten a conservación dun ben tan especial, xa que, como el mesmo dixo, Galicia é un país cunha das toponimias máis ricas do mundo (por densidade, por antigüidade, variedade… dos seus topónimos). Sigue lendo

Bótalle unha cornetada!

Como ben comentou Anxo no seu artigo O crime de Matamá, o traballo de recollida de microtopónimos tamén nos somerxe na nosa rica tradición oral. As coñecidas cornetadas –noutras zonas de Galicia reciben o nome de cencerradas, cincerradas, cinzarradas (todos castelanismos) ou chocalladas, trangalladas, etc.[1]–, eran un costume moi estendido polas parroquias rurais galegas hai apenas uns anos.

A Enciclopedia Galega Universal[2] define a cornetada como:

“Burla dirixida ós viúvos na noite do seu casamento cando volven casar. Prolóngase durante varias noites, nas que se entoan unha serie de coplas satíricas. Adoitaban acompañarse de sons de chocallos, tixolas, cacharros vellos ou calquera instrumento improvisado. O esquema resultaba ser sempre o mesmo; a primeira copla era invariable: “Quen casou? / Bata cagada. / E con quen? / Con Mexa na Cama. /Arriba coa chocallada.” A seguinte esfrofa recollía os alcumes e o momento no que se coñeceu a parella, acompañada doutras nas que se resaltaban defectos físicos ou morais da parella. En determinados lugares, os mozos que ían casar a outras parroquias ou que non respectaban os costumes antigos do lugar, tamén eran obxectos da chocallada. Unha vez que esta remataba, adoitaba celebrarse un baile o domingo pola tarde coñecido como festa dos mozos”.

Un dos instrumentos máis típicos que se empregaba para facer ruído e acompañar as coplas eran os cornos[3] e de aí o nome de cornetadas. Pero estas non eran só un xeito de divertirse senón que agochaban detrás unha dura crítica social, que se dirixía a todos aqueles que ousaban transgredir a asentada moral tradicional, tal e como afirman os investigadores Xavier Castro e Maite Bouza Pérez [4] da Universidade de Santiago:

“Un fenómeno social que expresa a mobilización do pobo en prol da defensa da moral tradicional. É unha reacción suscitada por un abano de causas relativamente amplo que ten como fin primordial o repudio dos matrimonios entre cónxuxes de idades desiguais, os amancebamentos, as infidelidades e calquera outra forma de relación que fose considerada ilícita. Era esta unha forma de presión moral, exercida mediante o emprego do escarnio, que se desenvolvía tanto en aldeas e vilas como nos barrios –máis ben periféricos– das cidades, e era un feito corrente tanto en Galicia, como en diversas partes de España e no contorno europeo. Trátase dun costume que se remonta a épocas moi recuadas, do que existe constancia xa no século XVII, e que seguíu pervivindo ata practicamente os nosos días, aínda que de xeito menos adoito e cunha tesitura máis atenuada que revela ben a súa decadencia”.

Cencerrada (1950), de Laxeiro. Colección Caixanova (http://www.coleccioncaixanova.com)

Algúns dos versos que puiden recompilar en Zamáns foron fornecidos polos informantes Isaac Prado Lorenzo, máis coñecido como Lisardo, de 90 anos, e Modesto Martínez  Costas, O Coxo, de  76 anos. Lisardo é o neto dunha das grandes creadoras de coplas do lugar de Paredes de Erville, Pepa de Paredes. O lugar de Paredes está dividido pola Estrada de Paredes, que marca o lindeiro entre o Concello de Vigo e o Concello de Mos; por debaixo da Estrada de Paredes estamos no lugar de Paredes, do barrio de Vilaverde, parroquia de Zamáns, Concello de Vigo; por riba, lugar de Erville, parroquia de Cela, Concello de Mos, aínda que os veciños lle chaman Paredes de Erville. Con todo, esta división é exclusivamente administrativa, xa que na vida cotiá a relación entre ambas beiras da estrada é cordial.

Nun dos días de traballo en Paredes, Lisardo relatoume que o lugar de reunión e ensaio das cornetadas era a casa onde vive hoxe, a casa materna onde vivía a finada avoa, Pepa de Paredes, en efecto a grande artífice dos versos das coplas, e o finado tío, Cándido, que seguiu os seus pasos. Pero no proceso de creación das cornetadas participaba máis xente, xa que non se limitaban só a cantar as coplas senón que se acompañaba dunha posta sen escena: o Barrighas, o predicador; o Lugho, o escritor; Orindo; e outros. Naquel tempo eran mozos, e ensaiaban, se cumpría, toda a noite xa que polo día tiñan que traballar. “Rompía o día e seguían na alleira. Eran moi parrandeiros”, di Lisardo. Tal era así que case se converteron en profesionais das cornetadas e alí onde había que cantar unha, alí estaban eles.

Un día andaban a sachar a Pepa de Paredes e o Cándido [5]:

–Cándido, andas a poñerlle nombres por aí á xente, agora vouche inventar unha canción –díxolle a nai.                                                                                                                           –A min? Non é capás –respondeulle Cándido.                                                                               –Mira:                                                                                                                                    Tres cousas hai en Zamáns                                                                                                         non llo dighas a ninghén,                                                                                                        torto o pai e torta filla,                                                                                                              e torto o xenro tamén.

De Pepa de Paredes tamén son:

No lughar de Vilaverde                                                                                                             hai un buraco no chan,                                                                                                                Benedita caíu dentro                                                                                                                 e Cándido meteulle a man.


Estaba Caruncho                                                                                                                        sentado na alteza[6]                                                                                                                   pegoulle a risa                                                                                                                           e caíu de cabeza.

Con tanta alegría                                                                                                                       botouse a bailar                                                                                                                          porque atopou                                                                                                                             con quen casar.

Estaba Caruncho                                                                                                                      sentado na eira                                                                                                                           e pasou por alí                                                                                                                           a Carracheira.

Colleu o balde                                                                                                                           e colgouno na chepa                                                                                                                    e puxo un caravel                                                                                                                       no orxal[7] da chaqueta.

E marchou á fonte                                                                                                             porque estaba ela alí:                                                                                                            “Ola, Carracheira,                                                                                                               tamén estás aquí?”                                                                                                                “Ola, Carunchiño,                                                                                                                      hai que bo mozo                                                                                                                         e que afeitadiño                                                                                                                       e tes na chaqueta                                                                                                                       un caraveliño.

E díxolle el,                                                                                                                                cheíño de gozo:                                                                                                                           “Teño ochenta anos,                                                                                                                   quixera ser mozo”.

Nesta última estrofa, vemos que o obxecto de escarnio nesta ocasión é un vello, de oitenta anos, que pretende amores cunha moza. Estes amores serodios son, como sabemos, reflectidos na peza dramática Os vellos non deben de namorarse, de Castelao[8], estreada en 1941 no Teatro Mayo  de Bos Aires pola Compañía Gallega de Comedias Maruja Villanueva. Na montaxe participou tamén o actor ourensán Fernando Iglesias, Tacholas, interpretando a Morte, no primeiro lance, e a Don Ramonciño, no segundo.

De Cándido son os seguintes versos:

No lughar de Vilaverde                                                                                                               hai un can laghareiro,                                                                                                                que é fillo do Charquete                                                                                                            e xenro dun mariñeiro.


[1] Máis información na páxina http://www.consellodacultura.org/asg/instrumentos/os-idiofonos/instrumentos-para-as-cornetadas/

[2] VV.AA. (1999): Enciclopedia Galega Universal, vol. VI, Vigo: Ir Indo Edicións. Tamén se pode consultar na rede. http://www.egu.es/

[3] Máis información na páxina: http://www.consellodacultura.org/asg/instrumentos/os-idiofonos/instrumentos-para-as-cornetadas/

[4] CASTRO, Xavier e BOUZA PÉREZ, Maite (2007): “Ars amandi e vellez: a cencerrada”, en Semata: Ciencias sociais e humanidades, vol. XVIII, Santiago de Compostela: Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago de Compostela. Tamén se pode consultar en http://dspace.usc.es/bitstream/10347/4567/1/pg_333-360_semata18.pdf[

[5] Escríboas como mas cantaron, con vacilacións e castelanismos.

[6] En lugar de artesa, arca de madeira onde se amasaba o pan.

[7] En lugar de ollal, abertura dun tecido por onde pasa o botón.

[8] RODRÍGUEZ CASTELAO, Afonso M. (1977): Os vellos non deben namorarse, Vigo: Galaxia.

 

 

Poulo

A medida que nos enchoupamos con centos e centos de microtopónimos, constatamos que, sobre todo naquelas parroquias viguesas que aínda manteñen certo carácter rural, as persoas de máis idade seguen a usar o galego cun vocabulario de seu, que debemos coidar e incorporar á nosa bagaxe lingüísticapara que non esmoreza e se perda na noite dos tempos.

Con anterioridade, dedicámoslle un post á palabra chamadouro, e agora este céntrase no termo poulo, moi presente na microtoponimia das parroquias viguesas estudadas ata o momento: Beade, Bembrive, Coia, Comesaña, Coruxo e Zamáns, aínda que un chisco controvertida e variada en canto ao significado. Sigue lendo

Chamadouro

Depois de ler o post de Alberte sobre a voz chamadeiro en Xeve[1], andaba eu na procura da súa pegada en Zamáns. Tardei en escoitala, pero por fin aí estaba, só era preciso que os informantes deixasen fluír a riqueza lexical. Agora ben, na miña terra a forma usada é chamadouro, con ditongo –ou–, do mesmo xeito que temos lavadouro ou vasoura, en consonancia coa forma empregada no resto do Val do Fragoso e tamén maioritariamente en Portugal[2], tal e como explica Iván Sestay[3]:

“Repárese, por último, na forma Lavadouro, radicalmente fragosiña, diverxente do galego xeral lavadoiro. En terras de Vigo dise lavadouro ‘lavadoiro’, petouro ‘peteiro das aves’, vasoura ‘vasoira feita de xestas ou rusco’, postouro ‘lugar onde se poñen as chaves’, corredoura ‘corredoira’ etc., etc., etc. Igual que nunha pequena zona do sur de Galicia como o Val Miñor, o Morrazo, a Louriña, o Baixo Miño (cos vales de Tebra, Tamuxe, Forcadela e O Rosal, e as terras ribeiregas de Oia e mais da Guarda), tamén na terra de Entenza e maila de Sobroso e gran parte do Condado ata polo menos o val de Tiela, onde anotei vasoura, xa non na Paradanta nin en Mañó de Redondela nin no val de Borbén –polo menos na súa parte alta–, onde xa se escoita lavadoiro, vasoira, etc. (tamén a terminación -ouro é a máis común en Portugal)”.

Sigue lendo

A veciñanza musica os nomes de lugar de noso

As entidades de poboación, as leiras, as pedras, os regatos, as augas, as fontes, as casas, os camiños, as regueiras, o monte, as pontes, as pontellas ou calquera outro elemento da paisaxe, tanto natural coma de creación humana, ten nome, aínda que nós moitas veces o ignoremos ou non mostremos ningún interese en coñecelo. Cada un destes nomes forma parte do noso patrimonio cultural, etnográfico e, por suposto, lingüístico; e constitúe un rico tesouro, herdado xeración tras xeración, que debemos agarimar e manter vivo para llelo transmitir aos nosos descendentes.

Neste senso, e inserido no proxecto toponímico promovido polo Servizo de Normalización Lingüística do Concello de Vigo, Zamáns, unha das parroquias rurais do termo municipal de Vigo, co apoio da súa Comunidade de Montes e da Asociación de Veciños, decidiu tamén poñer en valor o patrimonio toponímico de seu, e de noso, e colaborar na súa recollida e divulgación.

Agora ben, para botar a andar esta investigación cumpría partir de fontes orais xa que elas representan a fala viva e a herdanza de séculos pasados. A información facilitada polos informantes, os veciños e veciñas da parroquia, é o alicerce fundamental sobre o que se ergue todo o que eu poida escribir neste blog. Sen a súa desinteresada e animosa achega, nada tería sentido. Camiñando paseniño ao seu carón, percorrín a parroquia de cabo a rabo e atendín as súas explicacións, pero o máis gratificante foi que deles e delas aprendín a escoitar como soa o nome dos lugares que me rodean. Sigue lendo